Efekt Krugera-Dunninga i inne, które warto znać - jak świadomość o nich może pomóc Ci stać się jeszcze lepszym?

Czy kiedykolwiek spotkałeś się z uczestnikiem szkolenia, który był przekonany o swojej eksperckości, mimo że jego wiedza pozostawiała wiele do życzenia? A może zauważyłeś, że im bardziej rozwijasz swoje kompetencje, tym trudniej jest Ci wyjaśniać pewne zagadnienia w prosty sposób? To nie przypadek – to działanie mechanizmów psychologicznych, które wpływają na naszą percepcję siebie i innych.

Do napisania tego artykułu zmotywowały mnie sesje mentoringowe, które prowadziłam w ostatnich miesiącach. W wielu przypadkach uczestnicy mierzyli się z niedowartościowaniem poziomu swoich umiejętności, przewartościowaniem cudzych kompetencji, nadmierną krytyką własnych działań. To, co słyszałam, podczas spotkań, słyszałam nie raz w swojej głowie. Temat jest bardzo ważny, a praca z nim może poskutkować wieloma pozytywnymi zmianami i odblokowaniem potencjału, który w nas drzemie.

Efekt Krugera-Dunninga, klątwa wiedzy, iluzja głębi wyjaśnienia – to tylko niektóre z błędów poznawczych, które mogą zarówno utrudniać, jak i wspierać budowanie autentycznego wizerunku oraz skuteczność trenerską. Świadomość tych zjawisk jest kluczowa dla każdego, kto chce rozwijać siebie i swoją markę w sposób mądry i strategiczny.

W tym artykule przyjrzymy się najważniejszym efektom psychologicznym, które wpływają na pracę trenerów biznesowych i osób budujących swoją markę osobistą. Dowiesz się, jak je rozpoznać, jak wpływają na Twoje działania i – co najważniejsze – jak je wykorzystać na swoją korzyść.

W artykule poruszam temat efektu Krugera-Dunninga, a także innych efektów, zjawisk i błędów poznawczych, których nieświadomość może wywierać negatywny wpływ na naszą pracę.

Pisząc ten tekst, przede wszystkim chciałam skłonić Cię do refleksji. Do zatrzymania się nad tym, jak postrzegasz sam siebie i swoją pracę - swoje umiejętności i swój potencjał.

"Jesteś tym, co myślisz" - zapewne to zdanie nie jest Ci obce. I choć bardzo trudno jest zmienić utarte schematy myślowe, to sama świadomość istnienia pewnych zjawisk i mechanizmów, powoduje, że łatwiej i szybciej nam z nich wyjść lub przyjąć inny kierunek myślenia.

Po prostu przeczytaj ten tekst. W przedostatnim paragrafie znajdziesz listę pytań, które mam nadzieję, skłonią Cię do dodatkowej refleksji i przemyślenia sytuacji, w której się aktualnie znajdujesz i pomogą Ci stać się jeszcze lepszym w tym, co robisz.

Efekt Krugera-Dunninga to zjawisko psychologiczne, w którym osoby o niskim poziomie kompetencji w danej dziedzinie nie tylko przeceniają swoje umiejętności, ale także nie są w stanie dostrzec własnych braków. Tymczasem osoby wysoko kompetentne często mają tendencję do niedoszacowania swoich zdolności, zakładając, że skoro coś jest dla nich oczywiste, to musi być również oczywiste dla innych.

W kontekście budowania marki osobistej efekt ten może prowadzić do:

• Nadmiernej pewności siebie u osób z niewielkim doświadczeniem, co skutkuje budowaniem wizerunku na słabych fundamentach.
• Niechęci do nauki i rozwoju, ponieważ osoba przekonana o swojej eksperckości nie widzi potrzeby pogłębiania wiedzy.
• Braku autentyczności – kreowanie wizerunku, który nie ma odzwierciedlenia w realnych kompetencjach, może prowadzić do utraty zaufania.
• Zbyt dużej skromności u rzeczywistych ekspertów, którzy niechętnie dzielą się swoją wiedzą, obawiając się, że nie jest wystarczająca.

Na początku chcę Cię zapewnić, że nie jest niczym złym popełniać błędy, doświadczać porażek - to momenty, które uczą i dzięki którym stajemy się lepsi (jestem świadoma tego, że łatwiej jest to powiedzieć lub napisać niż zrobić ;)). Jednak długotrwałe trwanie w błędnych przekonaniach nie jest dobre. Czasami wystarczy świadomość istnienia pewnych zjawisk, aby być zdolnym do zmiany kierunku myślenia, ale nie zawsze.

Poniżej dzielę się z Tobą kilkoma prostymi do zastosowania wskazówkami, które pomogą Ci zracjonalizować i zobiektywizować to, w jaki sposób myślisz o swoich lub cudzych kompetencjach.

• Bądź otwarty na informację zwrotną – regularnie pytaj o feedback i analizuj go bez uprzedzeń. Konstruktywna krytyka jest cennym źródłem rozwoju.
• Ucz się od najlepszych – otaczaj się ekspertami i korzystaj z ich doświadczenia. Prawdziwa wiedza rodzi się w konfrontacji z innymi perspektywami.
• Zachowuj pokorę w swojej ekspertyzie – uznanie, że zawsze jest coś nowego do nauczenia, pozwala uniknąć stagnacji i wzmacnia autentyczność marki.
• Weryfikuj swoją wiedzę – bazuj na sprawdzonych źródłach, aktualizuj informacje i nie bój się przyznawać do obszarów, w których masz jeszcze do nadrobienia.
• Działaj i testuj w praktyce – zamiast polegać wyłącznie na teorii, buduj swoją markę poprzez realne działania i mierzalne efekty.

Świadomość efektu Krugera-Dunninga pomaga w budowaniu rzetelnej, autentycznej marki osobistej, która opiera się na rzeczywistych kompetencjach, a nie na iluzji eksperckości.

Efekt Krugera-Dunninga został opisany w 1999 roku przez psychologów Davida Dunninga i Justina Krugera z Uniwersytetu Cornella. W swoich badaniach wykazali, że osoby o niskich kompetencjach w danej dziedzinie mają tendencję do znacznego przeceniania swoich umiejętności. Wynika to z braku metapoznania – zdolności do oceniania własnej wiedzy i umiejętności. Badania Dunninga i Krugera opierały się na serii eksperymentów, w których uczestnicy oceniali swoje kompetencje w zakresie gramatyki, logiki i humoru, a następnie porównywano ich rzeczywiste wyniki z subiektywną oceną.

W pracy trenera biznesu efekt Krugera-Dunninga może zarówno utrudniać, jak i ułatwiać prowadzenie szkoleń. Z jednej strony, uczestnicy z ograniczoną wiedzą mogą nie zdawać sobie sprawy ze swoich braków, co utrudnia ich motywację do nauki. Jako trener stoisz przed wyzwaniem wyboru i zastosowania odpowiednich technik angażowania, zadawania pytań skłaniających do refleksji i dostarczania praktycznych przykładów, które uświadomią uczestnikom obszary do rozwoju. Z drugiej strony, efekt ten może być pomocny w budowaniu pewności siebie u uczestników, ponieważ osoby początkujące często łatwiej angażują się w proces, nie będąc jeszcze przytłoczonymi ogromem wiedzy.

Zrozumienie tego zjawiska pomaga trenerowi lepiej dostosować metodykę szkoleniową. Kluczowe jest stopniowe rozwijanie świadomości uczestników, zamiast od razu konfrontować ich z ogromem informacji. Warto stosować techniki coachingowe, które zachęcają do autorefleksji i oceny własnych kompetencji. Ponadto trener sam powinien regularnie poddawać swoje podejście krytycznej analizie, aby uniknąć zarówno nadmiernej pewności siebie, jak i nieuzasadnionego umniejszania swoich kompetencji.

Z drugiej strony jako trener biznesu możesz "paść ofiarą" efektu Krugera-Dunninga i odczuwać niepokój, brak pewności siebie, nawet pewne objawy somatyczne (z ciała) świadczące np. o tym, że obawiasz się oceny po zaprezentowaniu swojego materiału (np. w związku z tym, że wśród uczetników jest osoba nadmiernie eksponująca swoją wiedzę i podkopująca autorytet trenera).

W takich momentach, które mogą nie być łatwe, warto zatrzymać się na moment. Dać sobie prawo do chwilowego "stop" - zatrzymania się w tym odczuciu, uświadomienia sobie, skąd ono pochodzi, być może powtórzenia w głowie pochwały samego siebie lub zerknięcie na wcześniej przygotowaną karteczkę z listą największych firm, które szkoliłeś, z sukcesami, które osiągnąłeś. To kotwice, które mogą zahamować Twój pęd przed zderzeniem z górą lodową.

Efekt Krugera-Dunninga jest powiązany z innymi efektami psychologicznymi, które również dotyczą oceny własnych umiejętności i wiedzy. Niżej podaję kilka przykładów. Przyjrzyj się im, nie szukaj ich w sobie za długo, ale możesz przypomnieć sobie sytuacje, w których dany efekt się u Ciebie wydarzył. Kiedy złapiesz taki moment w pamięci, poszukaj z niego wyjścia. Jak sobie wtedy poradziłeś? Co Ci pomogło? Co mogłoby pomóc Tobie dzisiaj?

Ludzie często są zbyt pewni swojej wiedzy i umiejętności, nawet jeśli ich kompetencje są ograniczone. To efekt pokrewny do efektu Krugera-Dunninga.

To zjawisko polegające na tym, że ludzie mają tendencję do przeceniania swojej wiedzy, umiejętności lub trafności swoich przewidywań. Badania wskazują, że zarówno profesjonaliści, jak i amatorzy mogą ulegać temu efektowi, co wpływa na podejmowanie decyzji i ocenę ryzyka.

Ludzie mają tendencję do myślenia, że rozumieją dany temat lepiej, niż jest to w rzeczywistości. Kiedy jednak zostaną poproszeni o szczegółowe wyjaśnienie, okazuje się, że ich wiedza jest powierzchowna.

Efekt iluzji głębi wyjaśnienia (Illusion of Explanatory Depth) to zjawisko psychologiczne, w którym ludzie sądzą, że rozumieją złożone systemy lub procesy znacznie lepiej, niż ma to miejsce w rzeczywistości. Przykładowo, możemy uważać, że doskonale rozumiemy, jak działa spłuczka w toalecie, ale gdy zostaniemy poproszeni o szczegółowe wyjaśnienie jej mechanizmu, okazuje się, że nasza wiedza jest powierzchowna.

To złudzenie wynika z naszej tendencji do upraszczania skomplikowanych zagadnień i polegania na ogólnych schematach myślowych, co prowadzi do przeceniania własnej wiedzy. Efekt ten jest szczególnie istotny w kontekście edukacji i komunikacji, gdzie może prowadzić do błędnych założeń co do poziomu zrozumienia odbiorców.

Jak radzić sobie z efektem iluzji głębi wyjaśnienia?

1. Samodzielne testowanie wiedzy: Regularnie sprawdzaj swoje zrozumienie poprzez próby wyjaśnienia danego zagadnienia w prostych słowach lub nauczanie innych.
2. Zadawanie pytań: Nie bój się pytać o szczegóły i wyjaśnienia, nawet jeśli wydają się oczywiste.
3. Krytyczne myślenie: Analizuj informacje i staraj się zrozumieć ich podstawy, zamiast przyjmować je bezrefleksyjnie.
4. Korzystanie z różnych źródeł: Poszerzaj swoją wiedzę, czerpiąc informacje z różnych, wiarygodnych źródeł.
5. Przyznawanie się do niewiedzy: Uznanie własnych ograniczeń jest kluczem do dalszego rozwoju i unikania pułapek związanych z przecenianiem swojej wiedzy.

Świadomość istnienia efektu iluzji głębi wyjaśnienia pozwala na bardziej realistyczną ocenę własnych kompetencji i skuteczniejsze dążenie do rzeczywistego zrozumienia otaczającego nas świata.

Jest to zjawisko psychologiczne, w którym jednostki nie potrafią uznać swoich osiągnięć i mają obawy, że zostaną zdemaskowane jako "oszuści". Osoby te często przypisują swoje sukcesy czynnikom zewnętrznym, takim jak szczęście, zamiast własnym kompetencjom. Syndrom oszusta został po raz pierwszy opisany w 1978 roku przez Pauline Clance i Suzanne Imes.

Efekt fałszywej unikalności (False Uniqueness Effect) to błąd poznawczy, w którym jednostki skłonne są uważać swoje pozytywne cechy, zachowania czy przekonania za bardziej unikalne, niż są one w rzeczywistości. Oznacza to, że osoby te przeceniają rzadkość swoich pozytywnych atrybutów, wierząc, że są one mniej powszechne wśród innych ludzi. Na przykład ktoś może sądzić, że tylko on angażuje się w działania charytatywne, mimo że wielu innych również to robi. Efekt ten jest przeciwieństwem efektu fałszywej powszechności, gdzie jednostki przeceniają stopień, w jakim ich opinie czy zachowania są podzielane przez innych.

To popularne określenie dla pierwszej fazy efektu Krugera-Dunninga – osoby z niewielką wiedzą szybko zdobywają pewność siebie i mogą sądzić, że są ekspertami, zanim rzeczywiście rozwiną swoje umiejętności.

Efekt Mount Stupid to potoczne określenie odnoszące się do początkowej fazy efektu Krugera-Dunninga. Reprezentuje on punkt, w którym osoba z minimalną wiedzą na dany temat odczuwa nadmierną pewność siebie, wierząc, że wie wszystko, co konieczne. W miarę zdobywania większej ilości informacji, taka osoba zaczyna dostrzegać złożoność zagadnienia, co często prowadzi do spadku pewności siebie, zanim osiągnie bardziej realistyczne i kompetentne zrozumienie tematu.

Klątwa wiedzy (Curse of Knowledge) to kolejny błąd poznawczy, który odgrywa istotną rolę w komunikacji i edukacji. Polega on na tym, że osoby posiadające dużą wiedzę na dany temat mają trudności z wyobrażeniem sobie, jak to jest nie posiadać tej wiedzy. Może to prowadzić do używania zbyt skomplikowanego języka, zakładania, że pewne pojęcia są oczywiste dla wszystkich, oraz problemów w skutecznym przekazywaniu informacji. W pracy trenera biznesowego klątwa wiedzy może utrudniać dotarcie do uczestników szkoleń, jeśli materiały i sposób przekazu nie są dostosowane do ich poziomu kompetencji. Aby ją przezwyciężyć, warto stosować analogie, proste przykłady oraz aktywnie sprawdzać poziom zrozumienia odbiorców.

W kontekście efektu Krugera-Dunninga i innych błędów poznawczych kluczowe jest również zrozumienie poziomów kompetencji. Model ten opisuje proces przechodzenia od nieświadomej niekompetencji (kiedy nie wiemy, czego nie wiemy) do świadomej kompetencji (gdy jesteśmy w pełni świadomi własnych umiejętności). Wiedza o tych etapach pozwala lepiej zarządzać własnym rozwojem oraz skuteczniej prowadzić szkolenia i budować markę osobistą.

Dla trenerów biznesowych i osób budujących markę osobistą świadomość poziomów kompetencji oznacza, że warto dostosowywać przekaz do odbiorcy. Początkujący mogą potrzebować większej dawki motywacji i struktury, podczas gdy osoby zaawansowane – bardziej zaawansowanych narzędzi i analizy. Rozpoznanie, na jakim etapie znajduje się nasz rozmówca, pomaga skuteczniej przekazywać wiedzę i budować wizerunek eksperta.

Poziomy kompetencji są często przedstawiane w modelu znanym jako „świadoma kompetencja”:

• Nieświadoma niekompetencja – osoba nie wie, że nie posiada danej wiedzy ani umiejętności.
• Świadoma niekompetencja – osoba zdaje sobie sprawę ze swoich braków i może rozpocząć naukę.
• Świadoma kompetencja – osoba potrafi zastosować nową wiedzę, ale wymaga to świadomego wysiłku.
• Nieświadoma kompetencja – umiejętność jest na tyle dobrze opanowana, że staje się automatyczna.

Świadomość tych poziomów pomaga w skutecznym procesie uczenia się i uczenia innych, a także rozwoju, zarówno osobistego, jak i zawodowego.

1. Czy moje przekonanie o własnych kompetencjach opiera się na rzeczywistej wiedzy i doświadczeniu, czy może na początkowym entuzjazmie?
2. Czy aktywnie szukam informacji zwrotnej od innych, czy polegam wyłącznie na własnej ocenie?
3. Jak często aktualizuję swoją wiedzę i konfrontuję ją z nowymi badaniami lub trendami w mojej branży?
4. Czy mam tendencję do umniejszania swojej wiedzy i kompetencji w porównaniu do innych?
5. Czy potrafię przyznać się do błędu i zmienić swoje zdanie w świetle nowych informacji?
6. Czy oceniam innych przez pryzmat własnej wiedzy, zakładając, że ich poziom zrozumienia jest taki sam jak mój? (klątwa wiedzy)
7. Czy nie przeceniam unikalności swoich umiejętności i wiedzy, sądząc, że inni ich nie posiadają? (efekt fałszywej unikalności)
8. Czy w sytuacjach zawodowych częściej przeceniam czy niedoszacowuję swoje umiejętności? Jakie mogą być tego konsekwencje?
9. Czy sprawdzam swoje założenia, testując je w praktyce, czy raczej opieram się na intuicji i powierzchownym zrozumieniu?
10. Jakie konkretne działania mogę podjąć, aby rozwijać swoją świadomość poznawczą i uniknąć błędów wynikających z iluzji eksperckości?

Aby mimo istnienia efektu Krugera-Dunninga i innych błędów poznawczych stać się jeszcze lepszym w tym, co się robi, warto kierować się trzema kluczowymi zasadami:

• Nieustanna nauka i rozwój – Warto być w ciągłym procesie doskonalenia swoich umiejętności i wiedzy. Świat się zmienia, a wraz z nim rosną wymagania wobec ekspertów. Regularne szkolenia, lektura specjalistycznych książek i udział w konferencjach pomagają utrzymać wysoki poziom kompetencji.
• Świadoma autorefleksja – Krytyczne spojrzenie na siebie i swoje działania jest kluczowe. Warto regularnie zadawać sobie pytanie: „Czy na pewno wiem to, co wydaje mi się, że wiem?” oraz konfrontować swoją wiedzę z innymi profesjonalistami.
• Otwartość na zmiany i konstruktywną krytykę – Przyjmowanie feedbacku od innych i gotowość do zmiany podejścia są cechami najlepszych liderów i ekspertów. Krytyka nie jest zagrożeniem, a okazją do rozwoju i poprawy własnych kompetencji.